De Koran prijst ongetwijfeld de natuurlijke neiging van mensen om hun naasten lief te hebben en, bij uitbreiding, hun vaderland of streek van herkomst. Toch verbindt hij dat in geen enkel opzicht met een andere, minder loffelijke menselijke neiging: die van het stammendenken, dat wij vandaag chauvinisme noemen en dat zich in zijn extreme vormen voordoet als allerlei soorten exclusivisme, of het nu raciaal, religieus of anderszins is.
De rechtmatige liefde voor naasten en vaderland
Volken en stammen zijn het werk van God, “opdat jullie elkaar zouden leren kennen”, zegt de Koran letterlijk (49,13). Het land is geliefd tot in de eden van God toe: “Ik zweer het bij deze stad” (90,1).
De Boodschapper van God heeft twee steden liefgehad. Tot Mekka, toen hij de stad verliet: “Hoe dierbaar ben je mij! Als mijn volk mij niet uit jou had verdreven, had ik nergens anders gewoond” (Tirmidhî 3926). In Medina, wanneer hij Bilâl zijn heimwee naar Mekka hoort bezingen, berispt hij hem niet; hij bidt: “O God, laat ons Medina liefhebben zoals wij Mekka liefhebben, of nog meer” (Bukhârî 1889). En hij spoorde zijn rijdier aan wanneer hij haar muren in het zicht kreeg, “uit liefde voor haar” (Bukhârî 1802).
De ontsporing van de partijgeest
Maar hoewel deze gehechtheid rechtmatig is en in het licht van de openbaring tot de deugd behoort, mag zij niet van dien aard zijn dat zij de mensen die “veraf” staan liefde ontzegt ten gunste van wie “dichtbij” staat, en nog minder dat zij hun rechtvaardigheid ontzegt. De Koran gebruikt een term om de partijgeest, het chauvinisme en zelfs het fanatisme aan te duiden. Het is de term ḥamiyya, waarvan de wortel denken doet aan intense hitte en aan bescherming. Het is kortom het vuur waarmee men iets verdedigt, met een bijklank van overdaad. Het kan vertaald worden als “partijdig vuur”, “ijver”, “partijgeest”, “clandenken”, “fanatisme”, enzovoort.
إِذْ جَعَلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ٱلْجَٰهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ ٱلتَّقْوَىٰ وَكَانُوٓا۟ أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا
Toen zij die hadden geloochend in hun harten het partijdige vuur (ḥamiyya) legden: dat partijdige vuur uit de tijd van onwetendheid (jâhiliyya). God liet toen Zijn rust neerdalen op Zijn boodschapper en op de gelovigen, en legde hun het woord van waakzaam bewustzijn (taqwâ) op; zij waren er het waardigst voor en stemden er het meest mee overeen. (48,26)
In wezen schetst het vers een manier van zijn die eigen is aan de jâhiliyya, dat wil zeggen aan de tijd van onwetendheid vóór de islam, maar die overduidelijk in elk tijdperk weer opduikt. Het tegendeel daarvan is in het vers de sakîna, wat sereniteit betekent, en de taqwâ, wat vertaald kan worden als waakzaam (of zorgzaam) bewustzijn.
Wat tegenover het partijdige vuur staat, is dus het bedaren van het hart en het bewustzijn dat het individu wakker tracht te houden tegenover de ander, zelfs bij tegenspraak of tegenspoed.
Naar analogie geldt het vers voor elke groep, stam, natie of religieuze gemeenschap waarvan de trots en de belangen vóór het mededogen en de rechtvaardigheid gaan. Het zegt niets tegen de gehechtheid aan de zijnen; het benoemt alleen het vuur dat de overdaad ervan is.
De rangorde van de liefdes
De verwerpelijke clangeest is die welke zich voedt met een “ander” die men moet verachten of benadelen; de liefde voor naasten of vaderland kan daar zonder. In een geest die voor die tijd volstrekt revolutionair was, en die er niet minder actueel om is, plaatst de Koran zo het bewustzijn boven alles in de rangorde van de wezens:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَٰكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَٰكُمْ شُعُوبًا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓا۟ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ ٱللَّهِ أَتْقَىٰكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ
O mensen! Wij hebben jullie geschapen uit een mannelijk en een vrouwelijk wezen, en Wij hebben jullie tot volken en stammen gemaakt, opdat jullie elkaar zouden leren kennen. De edelste van jullie bij God is wie het waakzaamst is in bewustzijn (atqâ). God is waarlijk zeer wetend en zeer welingelicht. (49,13)
En in overeenstemming met deze koranische lering verklaarde de Boodschapper van God in zijn afscheidspreek: “Geen superioriteit van de Arabier boven de niet-Arabier, noch van de niet-Arabier boven de Arabier, tenzij door waakzaam bewustzijn (taqwâ)” (Aḥmad 23489).
Het gaat er dus niet om de ene liefde op te geven ten gunste van een andere, maar om de rangorde van de liefdes te herstellen door het Ware, het Rechtvaardige en het Licht, evenzovele goddelijke Namen, boven alles te plaatsen:
قُلْ إِن كَانَ ءَابَآؤُكُمْ وَأَبْنَآؤُكُمْ وَإِخْوَٰنُكُمْ وَأَزْوَٰجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَٰلٌ ٱقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَٰرَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَٰكِنُ تَرْضَوْنَهَآ أَحَبَّ إِلَيْكُم مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَجِهَادٍ فِى سَبِيلِهِۦ فَتَرَبَّصُوا۟
Zeg: als jullie vaders, jullie zonen, jullie broers, jullie echtgenotes, jullie clan, bezittingen die jullie hebben verworven, een handel waarvan jullie de achteruitgang vrezen en woningen die jullie bevallen, jullie dierbaarder zijn dan God, Zijn boodschapper en de inspanning op Zijn weg — wacht dan af. (9,24)
De wettelijke grens die men niet mag overschrijden
Hoewel God de wrok erkent als menselijk gevoel, en Hij op pragmatische wijze voorziet dat het individu er moeilijk van loskomt, stelt Hij toch een grens: de wrok mag niet ontsporen in agressie en onrecht.
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَـَٔانُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا۟
Laat de haat jegens mensen die jullie de weg naar de Heilige Moskee hebben versperd, jullie niet tot agressie brengen. (5,2)
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَـَٔانُ قَوْمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعْدِلُوا۟ ٱعْدِلُوا۟ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ
En laat de haat jegens een volk jullie er niet toe brengen onrechtvaardig te zijn. Wees rechtvaardig: dat ligt dichter bij het waakzame bewustzijn. (5,8)
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ بِٱلْقِسْطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ أَوِ ٱلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ
O jullie die geloven, wees vastberaden beoefenaars van de billijkheid, getuigen voor God, al was het tegen jullie zelf, jullie ouders of jullie naasten. (4,135)
De Arabieren zeiden: “Sta je broeder bij, of hij nu onrechtvaardig is of slachtoffer.” De Profeet behield de zin, maar verhief de betekenis ervan. Hij verklaarde: “Weerhoud hem ervan onrechtvaardig te zijn: daarin bestaat het hem bij te staan.” (Bukhârî 2444, 6952).
Een andere term duidt in het Arabisch de clangeest aan: de ʿaṣabiyya. Op een dag werd de Profeet daarover ondervraagd. Hij antwoordde: “Dat bestaat erin je volk te helpen in het onrecht.” (Abû Dâwûd 5119); een versie preciseert: “Is het ʿaṣabiyya dat een man zijn volk liefheeft? — Nee; het is dat hij het bijstaat in het onrecht.” (Ibn Mâjah 3949, omstreden overleveringsketen).
Er wordt overgeleverd dat een Mekkaanse Emigrant (muhâjir) en een van de Gastheren van Medina (anṣârî) op een dag slaags raakten en dat ieder de zijnen te hulp riep. De Profeet verklaarde: “Wat is dat voor een roep van de jâhiliyya? …” (Bukhârî 4905, Muslim 2584).
De wrok overstijgen
En voorbij de wrok voorziet God de uitweg naar boven, dat wil zeggen de terugkeer naar genegenheid. Wat, zo verklaart Hij, niet ieders deel is.
عَسَى ٱللَّهُ أَن يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ ٱلَّذِينَ عَادَيْتُم مِّنْهُم مَّوَدَّةً
Misschien zal God genegenheid brengen tussen jullie en hen van wie jullie de vijanden waren. (60,7)
وَلَا تَسْتَوِى ٱلْحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُ ٱدْفَعْ بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا ٱلَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُۥ عَدَٰوَةٌ كَأَنَّهُۥ وَلِىٌّ حَمِيمٌ ﴿٣٤﴾ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلَّذِينَ صَبَرُوا۟ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ
De goede daad en de slechte zijn niet gelijk. Weer het kwaad af met wat beter is; dan wordt hij met wie je in vijandschap leefde als een warme vriend. Maar deze [houding] wordt alleen geschonken aan hen die blijk geven van geduld, en zij wordt alleen geschonken aan hen die een immens aandeel in het goede bezitten. (41,34-35)
God begiftigt het gezuiverde en tot leven gewekte hart met een licht dat de oppervlakkige schaduwen verdrijft, en stelt zijn innerlijke blik (baṣîra) in de plaats van zijn uiterlijke blik (baṣar), zodat nabijheid er wordt bepaald naar wezenlijker en universelere maatstaven.
أَوَمَن كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَٰهُ وَجَعَلْنَا لَهُۥ نُورًا يَمْشِى بِهِۦ فِى ٱلنَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُۥ فِى ٱلظُّلُمَٰتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا
Is hij die dood was en die Wij weer tot leven hebben gebracht, aan wie Wij een licht hebben gegeven waarmee hij onder de mensen wandelt, gelijk aan hem die in de duisternis is gedompeld, zonder eruit te kunnen komen? (6,122)
Dat is dus de hele weg: streven naar de ware eenheid, dat wil zeggen God, Zijn licht en Zijn liefde boven de hartstochten stellen.
أَفَرَءَيْتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُۥ هَوَىٰهُ
Heb je hem gezien die van zijn hartstochten zijn god maakt? (45,23)
Verder lezen
- “Gelovige” en “ongelovige”: wat de woorden van de Koran werkelijk zeggen
- “Islâm”: wat het woord werkelijk zegt
- Beveelt de Koran te strijden tegen de “ongelovigen”?
- Tabel van de grote tafsîrs
Arabische tekst van de Koran: Tanzil Project (licentie CC BY 3.0).