De grote tafsîrs — uitgebreid overzicht
Soennieten, sjiieten, ibâḍieten, muʿtazilieten en soefi’s — gecorrigeerde, aangevulde en gecontroleerde versie (2026)
Uitgebreide versie van de tabel “Tabel van de verschillende tafsîrs”: de soennitische vermeldingen zijn gecontroleerd en gecorrigeerd en de oude filologische school (Maʿânî / Majâz / Iʿrâb) is toegevoegd; de sjiitische en de soefische sectie zijn uitgebreid; er zijn nieuwe secties gemaakt voor de ibâḍieten en de muʿtazilieten, evenals aanvullingen over de zaydieten en ismaïlieten. De sterfjaren worden gegeven volgens de hidjra- en de gregoriaanse jaartelling (bij modernen: geboorte–overlijden); het genre staat in de 4e kolom; werkelijke onzekerheden worden aangeduid met “(te controleren)”. De correcties en preciseringen staan aan het einde van het document opgesomd.
| Datum (overl.) | Titel (Arabisch) | Auteur | Genre | Kenmerken |
|---|---|---|---|---|
| I. Soennitische tafsîrs | ||||
| Oude filologische school (Maʿânî / Majâz / Iʿrâb al-Qurʾân) | ||||
| gest. 207/822 | معاني القرآن | الفرّاء (يحيى بن زياد) | Maʿânî (Kûfa) | Het oudste bewaarde filologische commentaar uit Kûfa; grammatica, dialecten en leesvarianten. |
| gest. 209/824 | مجاز القرآن | أبو عبيدة معمر بن المثنى | Majâz / lexicon | Eerste bewaarde werk over de stijl en de taal van de Koran; legt de basis voor de studie van de majâz. (datum 209-213, te controleren) |
| gest. 215/830 | معاني القرآن | الأخفش الأوسط (سعيد بن مسعدة) | Maʿânî (Baṣra) | Leerling van Sîbawayh; Baṣrische tegenhanger van de Maʿânî van al-Farrâʾ. (215 of 221, te controleren) |
| gest. 311/923 | معاني القرآن وإعرابه | الزجّاج | Maʿânî wa iʿrâb | Synthese die betekenis en grammaticale analyse met elkaar verbindt; heeft meer oog voor de koranische betekenis dan zijn voorgangers. |
| gest. 338/950 | إعراب القرآن | النحّاس | Iʿrâb al-Qurʾân | Het oudste bewaarde systematische werk over de grammaticale analyse (iʿrâb) van de Koran (de auteur schreef ook een Maʿânî). |
| Klassieke exegese | ||||
| gest. 150/767 | تفسير مقاتل بن سليمان | مقاتل بن سليمان | bi-l-maʾthûr | De oudste bewaarde volledige tafsîr; vers per vers, rijk aan isrâʾîliyyât. |
| gest. 211/827 | تفسير عبد الرزّاق | عبد الرزّاق الصنعاني | bi-l-maʾthûr | Zeer oude verzameling, overgeleverd via ketens; hoofdbron voor de overleveringen van de eerste generaties. |
| gest. 310/923 | جامع البيان عن تأويل آي القرآن | الطبري | bi-l-maʾthûr | ≈ 28 delen; citeert en weegt de overleveringsketens; eerste grote doorlopende exegese die bewaard is gebleven. |
| gest. 327/938 | تفسير ابن أبي حاتم | ابن أبي حاتم الرازي | bi-l-maʾthûr | Vrijwel uitsluitend overleveringen die tot de vroege autoriteiten worden teruggevoerd; een van de bronnen van Ibn Kathîr. |
| gest. 370/981 | أحكام القرآن | الجصّاص | aḥkâm (hanafitisch) | Verzen met juridische strekking volgens de hanafitische school; een van de eerste grote juridische tafsîrs. |
| gest. 373/983 | بحر العلوم | أبو الليث السمرقندي | bi-l-maʾthûr | Oude hanafitische tafsîr die overgeleverde traditie en analyse combineert (datum soms 375 H). |
| gest. 427/1035 | الكشف والبيان | الثعلبي | bi-l-maʾthûr | Rijk aan isrâʾîliyyât en varianten; shâfiʿitische oriëntatie; voorbeeld voor al-Baghawî. |
| gest. 450/1058 | النكت والعيون | الماوردي | beknopt (shâfiʿitisch) | Geeft de meningen beknopt en geordend weer; shâfiʿitisch en filologisch perspectief. |
| gest. 468/1076 | الوجيز | الواحدي | compendium | Toegankelijk compendium (voorbeeld voor de Jalâlayn); van dezelfde auteur zijn ook al-Wasîṭ en al-Basîṭ. |
| gest. 489/1096 | تفسير القرآن (تفسير السمعاني) | أبو المظفر السمعاني | bi-l-maʾthûr (shâfiʿitisch) | Grote muftî van Khurâsân; beknopte tafsîr gebaseerd op de traditie, soennitisch alternatief voor de Kashshâf. |
| gest. 516/1122 | معالم التنزيل | البغوي | bi-l-maʾthûr | Vat Thaʿlabî samen en zuivert hem (minder isrâʾîliyyât); zeer verbreid. |
| gest. 538/1144 | الكشّاف عن حقائق التنزيل | الزمخشري | linguïstisch | Hoogtepunt van de grammaticale en retorische analyse; draagt de muʿtazilitische theologie uit. |
| gest. 541/1147 | المحرّر الوجيز | ابن عطية | linguïstisch | Andalusische mâlikitisch-ašʿaritische exegese, selectief en kritisch; veel gebruikt door Qurṭubî. |
| gest. 543/1148 | أحكام القرآن | ابن العربي (القاضي أبو بكر) | aḥkâm (mâlikitisch) | Verzen met juridische strekking volgens de mâlikitische school, van de hand van de grote qâḍî van Sevilla. |
| gest. 597/1201 | زاد المسير في علم التفسير | ابن الجوزي | bi-l-maʾthûr | Brengt de meningen van de Salaf geordend samen; beknopte en handzame hanbalitische tafsîr. |
| gest. 606/1210 | مفاتيح الغيب (التفسير الكبير) | فخر الدين الرازي | bi-l-raʾy | ≈ 32 delen; tafsîr “door de rede”: ašʿaritische theologie, filosofie, wetenschappen. |
| gest. 671/1273 | الجامع لأحكام القرآن | القرطبي | aḥkâm (mâlikitisch) | Gericht op de juridische bepalingen, maar omvat ook hadith, taal en verhalen; mâlikitisch referentiewerk. |
| gest. 685/1292 | أنوار التنزيل وأسرار التأويل | البيضاوي | gemengd | Vat de Kashshâf samen en “soennitiseert” hem (zonder het muʿtazilisme); klassiek leerboek. (685 of 691) |
| gest. 710/1310 | مدارك التنزيل وحقائق التأويل | النسفي | gemengd (hanafitisch-mâturîditisch) | Helder compendium (Zamakhsharî + Bayḍâwî, zonder muʿtazilisme); een van de meest onderwezen werken. |
| gest. 741/1340 | لباب التأويل في معاني التنزيل | الخازن | bi-l-maʾthûr | Zeer populaire samenvatting van de Maʿâlim al-tanzîl van al-Baghawî; rijk aan verhalen. |
| gest. 741/1340 | التسهيل لعلوم التنزيل | ابن جزي الكلبي الغرناطي | beknopt (mâlikitisch) | Beknopte en toegankelijke tafsîr uit Granada, een samenvatting van de koranwetenschappen; zeer verbreid in de Maghreb. |
| gest. 745/1344 | البحر المحيط | أبو حيان الأندلسي | linguïstisch | Groot linguïstisch commentaar (grammatica, lexicon, leeswijzen), van de hand van de grootste grammaticus van zijn tijd. |
| gest. 756/1355 | الدرّ المصون | السمين الحلبي | linguïstisch | Grammaticale analyse en iʿrâb (≈ 11 dln.); zet de Baḥr al-muḥîṭ van zijn leermeester Abû Ḥayyân voort. |
| gest. 774/1373 | تفسير القرآن العظيم | ابن كثير | bi-l-maʾthûr | Standaardwerk van de tafsîr via de traditie: de Koran door de Koran, hadith, Salaf, kritiek van de overleveringsketens. |
| gest. 864/1459 | تفسير الجلالين (1e helft) | جلال الدين المحلّي | beknopt compendium | Begon aan de Jalâlayn (van al-Kahf tot het einde, plus al-Fâtiḥa); overleed vóór de voltooiing. |
| gest. 875/1471 | الجواهر الحسان في تفسير القرآن | الثعالبي (عبد الرحمن) | bi-l-maʾthûr (mâlikitisch) | Verrijkt compendium van de tafsîr van Ibn ʿAṭiyya; Maghrebijns referentiewerk (ašʿaritische auteur met soefische inslag). |
| na 880/na 1475 | اللباب في علوم الكتاب | ابن عادل الدمشقي | encyclopedie (hanbalitisch) | Omvangrijke compilatie (~20 dln.) die vooral Râzî en Abû Ḥayyân samenvoegt. (precieze datum te controleren) |
| gest. 885/1480 | نظم الدرر في تناسب الآيات والسور | البقاعي | munâsabât | Standaardwerk over de interne samenhang van de Koran: verbanden tussen verzen en tussen soera’s. |
| gest. 911/1505 | تفسير الجلالين (voltooid) | جلال الدين السيوطي | beknopt compendium | Voltooide het werk van zijn leermeester al-Maḥallî; uiterst beknopte en zeer populaire tafsîr. |
| gest. 911/1505 | الدرّ المنثور في التفسير بالمأثور | السيوطي | bi-l-maʾthûr | Encyclopedisch, volledig opgebouwd uit overgeleverde berichten (vaak tegenstrijdig, zonder schifting). |
| gest. 977/1570 | السراج المنير | الخطيب الشربيني | bi-l-maʾthûr (shâfiʿitisch) | Heldere en didactische Ottomaanse tafsîr, overwegend shâfiʿitisch-juridisch en linguïstisch van aard. |
| gest. 982/1574 | إرشاد العقل السليم | أبو السعود العمادي | linguïstisch / retorisch | Ottomaanse tafsîr, beroemd om zijn welsprekendheid en om de iʿjâz; in de lijn Zamakhsharî–Bayḍâwî. |
| gest. 1250/1834 | فتح القدير | الشوكاني | gemengd (riwâya + dirâya) | Verbindt overgeleverde traditie (riwâya) met kritische analyse (dirâya); traditionalistische stroming. |
| gest. 1270/1854 | روح المعاني | الألوسي | encyclopedisch (+ ishârî) | Summa die traditie, taal, theologie en soefische accenten samenbrengt; kondigt de wetenschappelijke tafsîr aan. |
| Moderne en hedendaagse tijd | ||||
| 1849–1935 | تفسير المنار | محمد عبده / رشيد رضا | reformistisch (iṣlâḥ) | Ontstaan uit de lessen van ʿAbduh, voortgezet door Rashîd Riḍâ; reformistisch, sociaal, rationalistisch (onvoltooid). |
| 1866–1914 | محاسن التأويل | القاسمي (محمد جمال الدين) | reformistisch (salafî) | Moderne exegetische encyclopedie die de oude bronnen samenvat; verwant aan de geest van de Manâr. |
| 1862–1940 | الجواهر في تفسير القرآن | طنطاوي جوهري | “wetenschappelijk” | Legt verbanden tussen de moderne wetenschappen en de verzen; pionier van de wetenschappelijke exegese. |
| 1889–1940 | مجالس التذكير | عبد الحميد ابن باديس | reformistisch | Algerijnse reformistische exegese (tijdschrift al-Shihâb); vernieuwing en cultureel nationalisme. |
| 1883–1952 | تفسير المراغي | أحمد مصطفى المراغي | popularisering (azharî) | Toegankelijke herformulering (~8 dln.) in hedendaagse taal; pedagogische erfgenaam van ʿAbduh. |
| 1878–1954 | المصحف المفسَّر | محمد فريد وجدي | popularisering | Tafsîr voor een breed publiek, als begeleiding bij de muṣḥaf. |
| 1889–1957 | تيسير الكريم الرحمن | السعدي | beknopt salafî | Beknopte en heldere tafsîr in de lijn van het begrip van de Salaf; zeer verbreid. |
| 1906–1966 | في ظلال القرآن | سيد قطب | literair / geëngageerd | Exegese die tegelijk literair en geëngageerd is, grotendeels in de gevangenis geschreven; zeer invloedrijk. |
| 1879–1973 | التحرير والتنوير | ابن عاشور | linguïstisch / maqâṣid | Tunesische exegese met veel aandacht voor de Arabische retorica en de maqâṣid; ≈ 50 jaar werk. |
| 1907–1973 | أضواء البيان | الشنقيطي | Koran door de Koran | Methode van de tafsîr al-Qurʾân bi-l-Qurʾân; voltooid door zijn leerling ʿAṭiyya M. Sâlim. |
| 1903–1979 | تفهيم القرآن | المودودي | reformistisch (Urdu) | Vertaling met commentaar in het Urdu, gericht op het islamitische sociale en politieke denken. |
| 1888–1984 | التفسير الحديث | محمد عزّة دروزة | volgorde van openbaring | Bijzonderheid: becommentarieert de soera’s in de chronologische volgorde van openbaring, niet in die van de muṣḥaf. |
| 1935–1989 | الأساس في التفسير | سعيد حوّى | thematisch (reformistisch) | Lezing per thematische “eenheid” van elke soera, in het spoor van Sayyid Quṭb. |
| 1913–1998 | التفسير البياني للقرآن الكريم | عائشة عبد الرحمن (بنت الشاطئ) | literair (bayânî) | Literaire en thematische benadering van de Mekkaanse soera’s. |
| 1911–1998 | خواطر الشعراوي | محمد متولي الشعراوي | mondeling / popularisering | Mondelinge “overpeinzingen”, door een team uitgeschreven; enorme populariteit in de media. |
| 1932–2015 | التفسير المنير في العقيدة والشريعة والمنهج | وهبة الزحيلي | hedendaags juridisch | Grote moderne tafsîr (30 dln.) die geloofsleer, recht (fiqh) en methode met elkaar verbindt; veel gebruikt. |
| II. Sjiitische tafsîrs (imamieten, zaydieten, ismaïlieten) | ||||
| Imamieten (twaalvers) — vroege werken, riwâʾî | ||||
| ca. 307/919 (of 329) | تفسير القمي | علي بن إبراهيم القمي | riwâʾî | De oudste overgeleverde imamitische tafsîr; interpretaties die aan de imams worden toegeschreven. Onzekere datum. |
| ca. 320/932 | تفسير العياشي | محمد بن مسعود العياشي | riwâʾî | Oud; de bewaarde tekst houdt op bij soera 18 (ketens door de kopiisten ingekort). |
| ca. 310/922 (te controleren) | تفسير فرات الكوفي | فرات بن إبراهيم الكوفي | riwâʾî | ≈ 775 hadiths, toegespitst op de deugden van de Ahl al-Bayt; slecht gedocumenteerde biografie. |
| Imamieten — klassieke werken (balâghî, ʿaqlî, linguïstisch) | ||||
| 406/1015 | تلخيص البيان في مجازات القرآن | الشريف الرضي | balâghî (retorica) | De oudste tafsîr gewijd aan de beeldspraak (majâz) van de Koran, van de hand van de samensteller van de Nahj al-Balâgha. |
| 460/1067 | التبيان في تفسير القرآن | الشيخ الطوسي | ʿaqlî / linguïstisch | Eerste volledige imamitische tafsîr; rationele wending (grammatica, theologie, leeswijzen, vergelijking van de meningen). |
| 548/1154 | مجمع البيان لعلوم القرآن | الطبرسي | ʿaqlî / linguïstisch | Imamitisch standaardwerk; taalkundige nauwkeurigheid, heldere opbouw, gematigde toon; in de lijn van al-Ṭûsî. |
| ca. 552/1157 | روض الجنان وروح الجنان | أبو الفتوح الرازي | Perzisch | Eerste volledige imamitische tafsîr in het Perzisch (≈ 20 dln.). Overleden in 552 of 556 H. |
| Imamieten — Safavidische en moderne werken (terugkeer naar het riwâʾî) | ||||
| 1091/1680 | الصافي (en het compendium الأصفى) | الفيض الكاشاني | riwâʾî + spiritueel | Traditionele benadering met een spirituele inslag (school van Isfahan); al-Aṣfâ is de verkorte versie ervan. |
| 1107/1696 | البرهان في تفسير القرآن | السيد هاشم البحراني | riwâʾî | ≈ 10 dln., volledig gebaseerd op de sjiitische hadiths die verzen en deugden van de imams met elkaar verbinden. |
| 1112/1700 | نور الثقلين | الحويزي | riwâʾî | Systematische compilatie van de overleveringen van de Ahl al-Bayt, vers per vers, zonder uitvoerig commentaar. |
| 1125/1713 | كنز الدقائق وبحر الغرائب | القمي المشهدي | riwâʾî | Omvangrijke tafsîr (~14 dln.) gebaseerd op de hadiths van de imams; hoofdbron van de akhbâritische school. |
| 1242/1827 | الجوهر الثمين (en تفسير شبّر) | السيد عبد الله شبّر | riwâʾî | “De tweede Majlisî”; een grote tafsîr (6 dln.) en een zeer verbreid compendium in 1 dl. |
| Imamieten — hedendaagse werken | ||||
| 1352/1933 | آلاء الرحمن في تفسير القرآن | محمد جواد البلاغي | apologetisch / vergelijkend | Onvoltooide tafsîr, bekend om zijn weerlegging van oriëntalistische en christelijke bezwaren. |
| 1402/1981 | الميزان في تفسير القرآن | العلامة الطباطبائي | filosofisch | Hoofdwerk van de 20e eeuw (27 dln.); methode van de tafsîr al-Qurʾân bi-l-Qurʾân; filosofische en sociale dimensie. |
| 1413/1992 | البيان في تفسير القرآن | أبو القاسم الخوئي | ʿulûm al-Qurʾân | Vooral gewijd aan de koranwetenschappen (iʿjâz, integriteit van de tekst, qirâʾât); tafsîr van alleen de Fâtiḥa. |
| 1400/1979 | الكاشف (en المبين) | محمد جواد مغنية | reformistisch / sociaal | Libanese geleerde; toegankelijk proza, sociale gerichtheid, aandacht voor de moderne lezer. |
| 2010/1431 | من وحي القرآن | محمد حسين فضل الله | contextueel / geëngageerd | Libanese geleerde (≈ 24 dln.); literaire en geëngageerde benadering, relatief open lezing. |
| levend (geb. 1945) | من هدى القرآن | محمد تقي المدرّسي | educatief / sociaal | Tafsîr in 18 dln. die de tekst met de werkelijkheid verbindt; invloedrijke Iraaks-Iraanse marjaʿ. |
| levend (geb. 1927) | الأمثل (Arab.) / تفسير نمونه (Perz.) | ناصر مكارم الشيرازي | didactisch | Collectieve tafsîr (27 dln.) onder zijn leiding; Nemûneh = Perzisch origineel, al-Amthal = Arabische versie. |
| Zaydieten | ||||
| 298/911 | تفسير القرآن (+ معاني القرآن) | الإمام الهادي إلى الحق يحيى بن الحسين | muʿtazilitisch-zayditisch | Stichter van het zayditische imamaat in Jemen; verspreide exegese, fundament van de hâdawitische school. |
| 310/922 | تفسير القرآن (الشرح والبيان) | المرتضى محمد بن يحيى | muʿtazilitisch-zayditisch | Oudste zoon van al-Hâdî en zayditische imâm; tafsîr in negen delen. |
| 494/1101 | التهذيب في التفسير | الحاكم الجشمي | muʿtazilitisch-zayditisch | Rationalistische muʿtazilitische tafsîr (9 dln., grotendeels in handschrift); hoofdbron en leermeester van Zamakhsharî. |
| 832/1429 | الثمرات اليانعة والأحكام الواضحة | يوسف بن أحمد الثلائي | âyât al-aḥkâm (zayditisch) | Juridische tafsîr (rechtsverzen) in meerdere delen; zayditische auteur uit het noorden van Jemen. |
| 877/1472 | شافي العليل شرح الخمسمائة آية | ابن القاسم النجري | âyât al-aḥkâm (zayditisch) | Commentaar op de “vijfhonderd rechtsverzen” door een veelzijdige zayditische geleerde uit Jemen. |
| Ismaïlitisch (ter indicatie) | ||||
| 363/974 | تأويل الدعائم | القاضي النعمان | bâṭinî (taʾwîl) | Geen tafsîr vers per vers, maar de allegorische hermeneutiek (taʾwîl) van de Fatimidische ismaïlieten. |
| III. Ibâḍitische tafsîrs | ||||
| 3e eeuw H / 9e eeuw | تفسير كتاب الله العزيز | هود بن مُحكَّم الهوّاري | riwâʾî (ibâḍitisch) | Een van de oudste overgeleverde ibâḍitische tafsîrs; compendium van de tafsîr van Yaḥyâ b. Sallâm, met ibâḍitische standpunten. Berberse auteur uit de Maghreb. |
| 570/1175 | تفسير القرآن (grotendeels verloren) | أبو يعقوب الوارجلاني | ʿaqlî (ibâḍitisch) | Omvangrijke tafsîr die de ibâḍitische bronnen toeschrijven aan de vernieuwer van de Musnad al-Rabîʿ; de tekst is nu grotendeels verloren. |
| 1207/1792 | التفسير الميسّر للقرآن الكريم | سعيد بن أحمد الكندي النَّزوي | riwâʾî (ibâḍitisch) | Voorgesteld als de eerste volledige tafsîr van een Omaanse geleerde (3 dln.). Ibâḍitische binding zeer waarschijnlijk (te bevestigen). |
| 1332/1914 | هِمْيان الزاد إلى دار المعاد | محمد بن يوسف اطفيّش | ʿaqlî (ibâḍitisch) | Grote exegetische summa (~14 dln.) van de voorman van het moderne Maghrebijnse ibâḍisme (Mzab, Algerije). |
| 1332/1914 | تيسير التفسير | محمد بن يوسف اطفيّش | ʿaqlî (ibâḍitisch) | Volledige tafsîr van dezelfde auteur, beknopte synthese van zijn werken; uitgegeven door het Omaanse ministerie van Erfgoed. |
| IV. Muʿtazilitische tafsîrs | ||||
| ~200/816 (te controleren) | تفسير القرآن | أبو بكر الأصمّ (عبد الرحمن بن كيسان) | kalâm (vroeg) | Een van de oudste muʿtazilitische tafsîrs; VERLOREN, gereconstrueerd op basis van citaten (datum 200/201 of 279, omstreden). |
| 303/915 | تفسير القرآن | أبو علي الجبّائي | kalâm (school van Baṣra) | Immens werk van het hoofd van de school van Baṣra; VERLOREN, door D. Gimaret (1994) gereconstrueerd op basis van de auteurs die eruit citeren. |
| 319/931 | التفسير (تفسير الكعبي) | أبو القاسم البلخي الكعبي | kalâm (school van Bagdad) | Tafsîr (~12 dln.) van het hoofd van de school van Bagdad; VERLOREN, fragmenten verzameld in de Mawsûʿat tafâsîr al-muʿtazila. |
| 322/934 | جامع التأويل لمحكم التنزيل | أبو مسلم الأصفهاني (محمد بن بحر) | rationalistische taʾwîl | Grote tafsîr (14 dln.), bekend om de afwijzing van de abrogatie (naskh); VERLOREN, gedeeltelijk gereconstrueerd. |
| 384/994 | الجامع لعلم القرآن (+ النكت في إعجاز القرآن) | علي بن عيسى الرمّاني | filologisch / iʿjâz | al-Jâmiʿ (vraag-en-antwoordmethode) gedeeltelijk bewaard in handschriften; al-Nukat, een kort grondleggend traktaat over de iʿjâz, is bewaard. |
| 415/1025 | تنزيه القرآن عن المطاعن (+ متشابه القرآن) | القاضي عبد الجبّار | apologetisch (tanzîh) | Geen doorlopende tafsîr: twee BEWAARDE traktaten — een weerlegging van de “kritiek” op de Koran en een exegese van de dubbelzinnige verzen. |
| Eveneens muʿtazilieten, maar elders ingedeeld: al-Zamakhsharî (al-Kashshâf → soennieten) en al-Ḥâkim al-Jishumî (al-Tahdhîb → zaydieten). | ||||
| V. Soefische tafsîrs (ishârî) | ||||
| 283/896 | تفسير القرآن العظيم (تفسير التُّستري) | سهل التُّستري | ishârî | De oudste bewaarde mystieke tafsîr; legt de basis voor de innerlijke lezing (bâṭin) van de Koran. |
| 412/1021 | حقائق التفسير (+ زيادات) | السُّلَمي | ishârî (compilatie) | Eerste systematische verzameling van de soefische exegese (Tustarî, Junayd, Ibn ʿAṭâʾ…); een grondleggend werk. |
| 465/1072 | لطائف الإشارات | القشيري | ishârî (doorlopend) | Eerste grote doorlopende en persoonlijke ishârî-tafsîr; de toespelingen blijven verankerd in de letterlijke betekenis. |
| ~520/1126 (te controleren) | كشف الأسرار وعدّة الأبرار | رشيد الدين الميبدي | ishârî (Perzisch) | Het langste Perzische commentaar; drie “rondes” per vers (vert., exegese, mystiek); uitspraken van al-Anṣârî. |
| 606/1209 | عرائس البيان في حقائق القرآن | روزبهان البقلي | ishârî (extatisch) | Integrale tafsîr van grote visionaire intensiteit (taal van de goddelijke liefde, ʿishq). |
| ≈ 618–736 | التأويلات النجمية (عين الحياة) | الكبرى / الرازي “داية” / السمناني | ishârî (kubrawî) | Collectief kubrawî-werk over drie generaties (zie noten); symbolische lezing volgens betekenisniveaus. |
| 638/1240 | (geen doorlopende tafsîr — verspreid werk) | ابن عربي | ishârî (verspreid) | De Shaykh al-Akbar heeft geen systematische tafsîr nagelaten; zijn exegese ligt verspreid over zijn werken (Futûḥât, Fuṣûṣ). Zie noten. |
| 728/1328 (te controleren) | غرائب القرآن ورغائب الفرقان | نظام الدين النيسابوري | ašʿarî + ishârî | Synthese van Râzî en Zamakhsharî die elke soera bekroont met een soefische taʾwîl (soennitische auteur). (datum 728 of ~850) |
| 736/1335 | تأويلات القرآن (تأويلات عبد الرزاق) | عبد الرزاق الكاشاني | ishârî (akbariaans) | Systematische tafsîr van akbariaanse inspiratie. Vaak ten onrechte gedrukt als “Tafsîr Ibn ʿArabî” (zie noten). |
| 835/1432 | تبصير الرحمن وتيسير المنّان | علي بن أحمد المهائمي | ishârî (akbariaans) | Tafsîr van de Indiase soefi uit Mahaim; combineert een retorische exegese van de iʿjâz met akbariaanse taʾwîl. In het Arabisch. |
| 910/1505 | المواهب العلية (التفسير الحسيني) | حسين الواعظ الكاشفي | ishârî (Perzisch) | De meest verbreide Perzische tafsîr in Centraal-Azië en op het Indiase subcontinent; de geloofsrichting van deze soefi is omstreden (soennitisch/sjiitisch). |
| ~920/1514 (te controleren) | الفواتح الإلهية والمفاتح الغيبية | نعمة الله النخجواني | ishârî (akbariaans) | Integrale akbariaanse tafsîr; tekst verwant aan de “Tafsîr al-Jîlânî” (zie laatste rij). |
| 1127/1725 | روح البيان | إسماعيل حقي البروسوي | ishârî (Ottomaans) | Omvangrijke khalwatî-tafsîr: klassieke exegese, soefische toespelingen, poëzie (Arabisch/Perzisch/Turks), anekdotes. |
| 1224/1809 | البحر المديد في تفسير القرآن المجيد | ابن عجيبة | ishârî (shâdhilî) | Per passage: eerst de letterlijke betekenis (ẓâhir), daarna de spirituele toespeling (ishâra); leesbare pedagogische synthese. |
| 1270/1854 | روح المعاني | الآلوسي | gemengd (klassiek + ishârî) | Volledige klassieke exegese, gevolgd door een ishârî-gedeelte aan het einde van elke passage; een werk “op de grens” van twee genres. |
| 1327/1909 | بيان السعادة في مقامات العبادة | سلطان محمد الجنابادي (سلطان عليشاه) | ʿirfânî (soefisch-sjiitisch) | Geldt als de enige integrale tafsîr volgens de mystieke sjiitische “smaak”; meester van de Niʿmatullâhî Gunâbâdî-orde. |
| toegeschr. 561/1166 (betwist) | تفسير الجيلاني | toegeschreven aan عبد القادر الجيلاني | ishârî (pseudepigraaf?) | Authenticiteit sterk in twijfel getrokken; de kritiek brengt het werk in verband met dat van Nakhjuwânî. Zie noten. |
Verdieping
- De eerste geopenbaarde soera: onderzoek naar een vraagstuk uit de koranwetenschappen
- Was de Profeet ongeletterd? Wat de ummiyya werkelijk betekent
- De doelstellingen van de Koran (maqâṣid al-Qur’ân): klassieke en soefische benadering
- De soefische tafsîr: de Koran van binnenuit lezen
- De zeven aḥruf van de Koran (al-aḥruf al-sabʿa): anatomie van een exegetisch raadsel
- “Gelovige” en “ongelovige”: wat de woorden van de Koran werkelijk zeggen
De Koran lezen in zijn eigen taal is geen voorrecht dat aan specialisten is voorbehouden. Het leerboek Koranisch Arabisch begeleidt de lezer van de eerste letters tot de verzen en gaat daarbij steeds uit van de geopenbaarde tekst. Een presentatie van de methode vind je op de site.